داوری در حقوق ایران چیست؟ مزایا، انواع و نحوه رسیدگی داوری
پدید اورنده ها: دکتر عباس کریمی، دکتر حمید رضا پرتو
یکی از معضلات دستگاه قضائی کشور تراکم دعاوی در دادگاه ها است که موجب کاهش دقت و سرعت در رسیدگی قضائی میگردد. هزینه های سرسام اور دادگستری نیز یکی از دغدغه های مسئولین قضائی به شمار میرود. بنابراین به نفع نظام قضائی است که در پی ترویج حل و فصل اختلافات خصوصی افراد در خارج از دادگستری براید. صلح و سازش را مورد تشویق قرار دهد، توسل به میانجیگری را توصیه کند و یا اصحاب دعوا را ترغیب نماید تا خود شخص یا اشخاص را برای قضاوت تعیین نمایند تا با بررسی اختلافات افراد توسط قاضی یا قضات منتخب خودشان رای شایسته صادر شود و دادگستری تنها اجرای این رای را به عهده گیرد. طریق اخیر در نظام دادرسی به داوری اشتهار یافته است. محرمانه بودن داوری، اختیار اصحاب دعوا در تعیین داوران متخصص، کاهش هزینه ها و سرعت رسیدگی در داوری موجب شده تا اصحاب دعوا نیز از این روش استقبال نمایند و روز به روز بر اهمیت و دایره استفاده از این نهاد افزوده شود
در این تحقیق سعی شده است تا ضمن گرداوری مقررات پراکنده راجع به داوری برخی مسائل مبهم نیز مورد کنکاش قرار گیرد. در ضمن به تطابق مقررات جدید و مقررات حاکم بر داوری سازمانی با داوری های موردی و داوری های موضوع قانون آئین دادرسی مدنی نیز پرداخته شده است. بیشتر مطالب مطرح شده برگرفته از سابقه داوری در فقه و مقررات کنونی کشورمان است با این حال مطالعه موضع حقوق غرب به ویژه حقوق انگلستان و حقوق فرانسه نیز مورد توجه جدی بوده است.
در این کتاب در چهار بخش به موضوعاتی همچون رسیدگی از طریق داوری، حقوق و وظایف داوران در جریان رسیدگی، شیوه رسیدگی از طریق داوری، صدور رای داوری و اجرای رای داور پرداخته شده است.
یکی از مهمترین چالشهای نظام قضایی کشور، تراکم دعاوی در دادگاهها است؛ مسئلهای که میتواند موجب افزایش زمان رسیدگی، کاهش دقت در بررسی پروندهها و افزایش هزینههای دادرسی شود. در چنین شرایطی، توسعه روشهای حلوفصل اختلافات خارج از دادگاه میتواند نقش مهمی در کاهش بار دستگاه قضایی داشته باشد.
از جمله مهمترین این روشها، صلح و سازش، میانجیگری و داوری هستند. در میان این شیوهها، داوری جایگاه ویژهای دارد؛ چراکه به طرفین اختلاف این امکان را میدهد که با توافق یکدیگر، شخص یا اشخاصی را برای رسیدگی به اختلاف و صدور رأی انتخاب کنند.
- داوری چیست؟
داوری یکی از شیوههای حلوفصل اختلافات است که در آن، طرفین به جای مراجعه مستقیم به دادگاه، حل اختلاف خود را به داور یا داوران منتخب خود واگذار میکنند. داور پس از بررسی ادعاها، دفاعیات، اسناد و مدارک طرفین، مطابق مقررات حاکم بر داوری، اقدام به صدور رأی میکند.
به این ترتیب، دادگستری به جای آنکه در مرحله نخست به تمام اختلافات خصوصی رسیدگی کند، در موارد مقرر قانونی میتواند نقش نظارتی و اجرایی خود را ایفا کند؛ از جمله در مواردی که اجرای رأی داوری نیازمند مداخله مراجع قضایی است.
- چرا داوری اهمیت دارد؟
گسترش استفاده از داوری، علاوه بر اینکه میتواند در کاهش حجم پروندههای دادگستری مؤثر باشد، مزایای متعددی برای خود اصحاب اختلاف نیز دارد.
۱. محرمانه بودن رسیدگی
یکی از ویژگیهای مهم داوری، امکان حفظ محرمانگی اطلاعات و اختلافات طرفین است. این ویژگی بهخصوص در اختلافات تجاری، قراردادی و اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا طرفین معمولاً تمایل ندارند جزئیات اختلاف آنها در فرآیند عمومی رسیدگی قضایی مطرح شود.
۲. انتخاب داور متخصص
در بسیاری از اختلافات، موضوع پرونده دارای جنبههای تخصصی است. طرفین در داوری میتوانند، با رعایت مقررات مربوط، شخصی را به عنوان داور انتخاب کنند که نسبت به موضوع اختلاف دانش و تجربه کافی داشته باشد.
برای مثال، در یک اختلاف پیچیده تجاری، انتخاب داوری آشنا با حقوق تجارت و قراردادهای تجاری میتواند به بررسی دقیقتر موضوع کمک کند.
۳. سرعت بیشتر در رسیدگی
تشریفات رسیدگی در داوری، در مقایسه با فرآیند معمول دادرسی قضایی، میتواند انعطافپذیرتر باشد. همین امر در بسیاری از موارد امکان رسیدگی سریعتر به اختلاف و تعیین تکلیف آن را فراهم میکند.
البته سرعت داوری تا حد زیادی به نوع داوری، توافق طرفین، عملکرد داور و رعایت مواعد و تشریفات قانونی بستگی دارد.
۴. کاهش هزینههای ناشی از اختلاف
یکی دیگر از دلایل استقبال از داوری، امکان مدیریت بهتر هزینههای ناشی از رسیدگی به اختلاف است. با این حال، هزینه داوری تابع عواملی مانند موضوع اختلاف، ارزش خواسته، تعداد داوران و مقررات مرکز داوری یا توافق طرفین است و نمیتوان در همه پروندهها آن را الزاماً کمهزینهتر از دادرسی قضایی دانست.
- داوری سازمانی و داوری موردی
داوری را میتوان از جهات مختلف دستهبندی کرد. یکی از مهمترین تقسیمبندیها، تفکیک داوری سازمانی از داوری موردی است.
در داوری سازمانی، رسیدگی توسط یک مرکز یا مؤسسه داوری و مطابق مقررات و آییننامههای آن سازمان انجام میشود. این شیوه میتواند مزایایی مانند وجود سازوکار مشخص برای تعیین داور، ابلاغ، مدیریت پرونده و نظارت اداری بر فرآیند داوری داشته باشد.
در مقابل، در داوری موردی، طرفین برای حل اختلاف خود داور یا داورانی را تعیین میکنند و فرآیند رسیدگی بر اساس توافق آنها و مقررات قانونی حاکم انجام میشود.
شناخت تفاوتهای این دو شیوه، بهویژه هنگام تنظیم شرط داوری در قراردادها، اهمیت زیادی دارد.
- مقررات حاکم بر داوری در ایران
قواعد داوری در نظام حقوقی ایران در منابع مختلفی پراکنده شدهاند و از جمله مهمترین مقررات داخلی در این زمینه، مقررات قانون آیین دادرسی مدنی درباره داوری است.
همچنین در حوزه داوریهای تجاری بینالمللی، مقررات خاصی وجود دارد که چارچوب متفاوتی را برای این نوع داوریها تعیین کرده است.
بنابراین، بررسی یک موضوع داوری بدون توجه به نوع داوری، داخلی یا بینالمللی بودن آن، توافق طرفین و مقررات حاکم بر قرارداد میتواند موجب برداشت نادرست از حقوق و تکالیف طرفین شود.
- موضوعات مهم در فرآیند داوری
داوری تنها به انتخاب داور و صدور رأی محدود نمیشود. در یک فرآیند صحیح داوری، مسائل متعددی باید مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله:
- توافق داوری و اعتبار شرط یا قرارداد داوری
- نحوه تعیین و انتخاب داور
- صلاحیت داور
- استقلال و بیطرفی داور
- ابلاغ و دعوت طرفین
- ارائه ادله و مدارک
- نحوه برگزاری جلسات داوری
- حدود اختیارات داور
- رعایت حقوق دفاعی طرفین
- صدور و ابلاغ رأی داوری
- موارد بطلان رأی داور
- نحوه اجرای رأی داوری
هر یک از این موضوعات میتواند آثار حقوقی مهمی بر اعتبار فرآیند داوری و رأی صادرشده داشته باشد.
- حقوق و وظایف داوران
داور در جریان رسیدگی از اختیاراتی برخوردار است که باید در حدود توافق طرفین و مقررات قانونی اعمال شود. در مقابل، داور وظایفی نیز بر عهده دارد که رعایت آنها برای اعتبار رسیدگی اهمیت اساسی دارد.
بیطرفی، رعایت حق دفاع طرفین، رسیدگی در حدود موضوع ارجاعشده به داوری و صدور رأی در حدود اختیارات قانونی و قراردادی از جمله موضوعاتی هستند که در فرآیند داوری باید مورد توجه قرار گیرند.
- صدور و اجرای رأی داوری
نتیجه نهایی فرآیند داوری، در صورت طی صحیح مراحل رسیدگی، صدور رأی داوری است. اما صدور رأی پایان تمام مسائل مربوط به داوری نیست.
در برخی موارد ممکن است یکی از طرفین نسبت به رأی داوری اعتراض داشته باشد و موضوع ابطال رأی داور مطرح شود. همچنین در صورت عدم اجرای داوطلبانه رأی، بسته به شرایط و مقررات قانونی، امکان درخواست اجرای رأی از مرجع قضایی وجود خواهد داشت.
به همین دلیل، آشنایی با قواعد مربوط به صدور، ابلاغ، اعتراض، ابطال و اجرای رأی داوری برای طرفین اختلاف و فعالان حوزه داوری ضروری است.
- داوری؛ مکمل نظام قضایی
هدف از توسعه داوری، حذف دادگستری یا جایگزین کردن کامل داوری با نظام قضایی نیست؛ بلکه داوری میتواند به عنوان یکی از روشهای مؤثر حلوفصل اختلافات و کاهش بار دعاوی دادگاهها در کنار نظام قضایی مورد استفاده قرار گیرد.
هرچه فرهنگ استفاده صحیح از روشهای جایگزین حل اختلاف توسعه پیدا کند، طرفین میتوانند پیش از ورود اختلاف به فرآیند طولانی دادرسی، از ظرفیتهایی مانند سازش، میانجیگری و داوری استفاده کنند.
- جمعبندی
داوری در حقوق ایران یکی از مهمترین شیوههای حلوفصل اختلافات خارج از دادگاه است که با ویژگیهایی مانند امکان انتخاب داور، انعطاف در فرآیند رسیدگی، محرمانگی و تخصصی شدن رسیدگی، مورد توجه اشخاص حقیقی و حقوقی قرار گرفته است.
با این حال، بهرهمندی از مزایای داوری مستلزم تنظیم صحیح شرط داوری، انتخاب داور مناسب، رعایت تشریفات قانونی و قراردادی و آشنایی با مقررات مربوط به رأی و اجرای آن است.
بررسی دقیق مقررات پراکنده مربوط به داوری و تطبیق آنها با رویه عملی، بهویژه در زمینه داوریهای سازمانی، داوریهای موردی و داوری موضوع قانون آیین دادرسی مدنی، میتواند به شناخت بهتر این نهاد و استفاده مؤثرتر از ظرفیتهای آن کمک کند.
- مشاوره و خدمات تخصصی داوری
مؤسسه حقوقی داوری فکرنو با تمرکز بر حوزه داوری و حلوفصل اختلافات، میتواند در زمینههایی مانند تنظیم شرط داوری، بررسی قراردادهای حاوی توافق داوری، انتخاب و معرفی داور، رسیدگی به اختلافات و بررسی مسائل مرتبط با رأی داوری، خدمات تخصصی حقوقی ارائه کند.
اگر در قرارداد یا اختلاف حقوقی خود با مسئله داوری مواجه هستید، بررسی موضوع توسط متخصصان این حوزه میتواند از بروز بسیاری از اختلافات و ایرادات حقوقی در مراحل بعدی جلوگیری کند.