قرارداد شفاهی چیست؟ بررسی اعتبار قانونی، تبعات، شرایط صحت و نحوه اثبات در دادگاه
قرارداد شفاهی چه اعتباری دارد؟ در این مقاله با استناد به قانون مدنی و قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، اعتبار، تبعات، نحوه اثبات در دادگاه و تفاوت قرارداد شفاهی با قرارداد کتبی را بررسی کردهایم.
- قرارداد شفاهی چیست؟
قرارداد شفاهی توافقی است که بدون تنظیم سند کتبی و صرفاً از طریق گفتوگو و اعلام اراده طرفین منعقد میشود. برخلاف تصور بسیاری از افراد، در حقوق ایران اصل بر اعتبار قراردادها است و قانون، کتبی بودن را شرط صحت همه قراردادها نمیداند؛ مگر در مواردی که قانون برای انعقاد یک قرارداد، تشریفات خاصی را مقرر کرده باشد.
بر همین اساس، اگر شرایط قانونی انعقاد قرارداد وجود داشته باشد، قرارداد شفاهی نیز میتواند معتبر و برای طرفین الزامآور باشد؛ هرچند از نظر اثبات، همواره با چالشهای جدی همراه است.
- آیا قرارداد شفاهی اعتبار قانونی دارد؟
در حقوق ایران اصل بر «رضایی بودن قراردادها» است؛ یعنی صرف توافق ارادههای طرفین برای ایجاد تعهد کافی است، مگر آنکه قانون شکل خاصی برای انعقاد قرارداد پیشبینی کرده باشد.
مهمترین مستندات قانونی عبارتاند از:
ماده ۱۰ قانون مدنی
قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد نمودهاند، در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد نافذ است.
همچنین مطابق ماده ۱۹۰ قانون مدنی، برای صحت هر قرارداد چهار شرط اساسی لازم است:
- قصد و رضای طرفین
- اهلیت طرفین
- موضوع معین
- مشروع بودن جهت معامله
علاوه بر این، ماده ۱۹۱ قانون مدنی مقرر میدارد:
عقد محقق میشود به قصد انشاء، به شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد کند.
اگرچه قانون مدنی به طور صریح از عبارت “قرارداد شفاهی” استفاده نکرده است، اما از مجموع مواد ۱۰، ۱۹۱ و ۱۹۳ قانون مدنی و اصل رضایی بودن عقود، چنین استنباط میشود که در حقوق ایران، اصل بر اعتبار قراردادهایی است که با قصد و رضای طرفین منعقد میشوند؛ مگر در مواردی که قانون، تشریفات خاصی مانند تنظیم سند رسمی را الزامی کرده باشد.بنابراین قانونگذار تحقق عقد را منوط به تنظیم سند کتبی نکرده است و هر وسیلهای که بیانگر قصد طرفین باشد، میتواند موجب انعقاد قرارداد شود.
همچنین قرارداد شفاهی در قانون کار به صراحت معتبر شناخته شده است؛ طبق ماده ۷ قانون کار قرارداد کار میتواند کتبی یا شفاهی باشد و این یعنی نبودِ قرارداد مکتوب، بهتنهایی رابطه کارگری و کارفرمایی را باطل نمیکند. با این حال، در صورت اختلاف، اثبات رابطه کار، میزان مزد و سابقه کار اهمیت پیدا میکند و کارگر باید با دلایلی مثل اسناد، امارات و شهادت شهود آن را ثابت کند
- قانون الزام به ثبت رسمی و تأثیر آن بر قراردادهای شفاهی
یکی از مهمترین تحولات حقوقی سالهای اخیر، تصویب قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول است.
با اجرای این قانون، دیگر نمیتوان همانند گذشته در بسیاری از معاملات مربوط به املاک صرفاً به توافق شفاهی یا اسناد عادی اتکا کرد. هدف قانونگذار، کاهش دعاوی ناشی از معاملات غیررسمی و ایجاد امنیت بیشتر در معاملات اموال غیرمنقول است.
بنابراین اگرچه اصل اعتبار قراردادهای شفاهی همچنان در حقوق مدنی پابرجاست، اما در حوزه املاک، ثبت رسمی اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرده و اشخاص باید آثار این قانون را در معاملات خود در نظر بگیرند.
- تبعات وجود قرارداد شفاهی
از نظر عملی، قراردادهای شفاهی بیش از آنکه مزیت داشته باشند، منشأ اختلافات حقوقی هستند.
مهمترین تبعات این نوع قراردادها عبارتاند از:
- دشواری اثبات اصل قرارداد؛
- اختلاف درباره مبلغ، موضوع یا شرایط توافق؛
- امکان انکار قرارداد توسط یکی از طرفین؛
- افزایش دعاوی حقوقی و هزینههای دادرسی؛
- طولانی شدن رسیدگی در دادگاه به دلیل فقدان دلیل مکتوب؛
- افزایش احتمال تضییع حقوق یکی از طرفین.
به همین دلیل، حتی اگر قانون قرارداد شفاهی را معتبر بداند، از منظر حقوقی و عملی، تنظیم قرارداد کتبی همواره بهترین راهکار است.
- از «تار سبیل» تا قراردادهای امروزی
در گذشته، روابط تجاری بر پایه اعتماد و اعتبار اشخاص شکل میگرفت. اصطلاح معروف «تار سبیل گرو گذاشتن» نماد همین فرهنگ بود؛ یعنی اعتبار و آبروی فرد تضمین اجرای تعهد محسوب میشد.
در بسیاری از معاملات، حتی بدون نوشته و سند، صرف قول طرفین برای انجام معامله کافی بود.
اما امروزه شرایط کاملاً تغییر کرده است. افزایش ارزش معاملات، پیچیدگی روابط اقتصادی و گسترش اختلافات حقوقی باعث شده است که دیگر اعتماد شخصی به تنهایی پاسخگوی نیازهای جامعه نباشد.
امروز در دادگاه، آنچه تعیینکننده است دلیل و مدرک است، نه صرف ادعای وجود توافق.
- آیا هنوز هم قراردادهای شفاهی در بازار وجود دارند؟
بله.
در برخی بازارهای سنتی، از جمله صنف طلافروشان، هنوز هم بسیاری از معاملات بر پایه اعتماد و توافق شفاهی انجام میشود.
البته این موضوع ناشی از عرف خاص آن صنف، شناخت متقابل فعالان بازار و روابط حرفهای میان آنان است و به معنای توصیه حقوقی برای انجام معاملات شفاهی نیست.
حتی در همین بازارها نیز در صورت بروز اختلاف، اثبات مفاد قرارداد ممکن است بسیار دشوار باشد
- مهمترین مشکل قرارداد شفاهی؛ اثبات آن در دادگاه
بزرگترین چالش قرارداد شفاهی، اثبات وجود قرارداد و مفاد آن است.
هر شخصی که به قرارداد شفاهی استناد میکند، باید بتواند وقوع قرارداد را نزد دادگاه اثبات کند.
از مهمترین ادله و امارات اثبات عبارتاند از:
۱. شهادت شهود
اگر اشخاصی هنگام توافق حضور داشته باشند، شهادت آنان میتواند در اثبات قرارداد مؤثر باشد.
۲. اقرار طرف مقابل
اقرار یکی از قویترین ادله اثبات دعوا در نظام حقوقی ایران است.
۳. پیامک، واتساپ و مکاتبات الکترونیکی
پیامها، ایمیلها یا مکاتبات الکترونیکی که مفاد توافق را نشان دهند، میتوانند در کنار سایر ادله مورد استناد قرار گیرند.
۴. رسیدهای بانکی
پرداخت وجه، حواله بانکی یا سایر اسناد مالی، در بسیاری از پروندهها نقش مهمی در اثبات قرارداد دارند.
۵. امارات و قرائن
رفتار طرفین، تحویل کالا، انجام خدمات یا سایر قرائن نیز ممکن است برای دادگاه ایجاد علم کند.
- بدترین نوع قرارداد شفاهی
اگر بخواهیم از میان انواع توافقهای شفاهی، پرریسکترین آنها را معرفی کنیم، بدون تردید توافق شفاهی برای تغییر مفاد یک قرارداد کتبی است.
فرض کنید دو نفر قرارداد کتبی تنظیم کردهاند، اما بعدها درباره مبلغ، زمان انجام تعهد یا سایر شرایط، به صورت شفاهی توافق جدیدی انجام میدهند.
در زمان اختلاف، قرارداد مکتوب یک موضوع را نشان میدهد و یکی از طرفین مدعی توافق شفاهی دیگری میشود.
اثبات چنین توافقی معمولاً بسیار دشوار است و در اغلب موارد، دادگاه مفاد قرارداد کتبی را ملاک قرار میدهد؛ مگر اینکه توافق جدید با دلایل کافی اثبات شود.
به همین دلیل، هرگونه تغییر در قراردادهای کتبی باید در قالب الحاقیه یا متمم کتبی تنظیم و به امضای طرفین برسد.
- قرارداد شفاهی یا قرارداد کتبی؟
| قرارداد شفاهی | قرارداد کتبی |
| ممکن است معتبر باشد | معتبر و قابل استناد است. |
| اثبات آن دشوار است | اثبات آن بسیار آسانتر است. |
| احتمال اختلاف زیاد است | اختلافات کمتری ایجاد میکند |
| ممکن است مفاد آن مورد اختلاف قرار گیرد | تعهدات طرفین به روشنی مشخص است |
- پرسشهای متداول
آیا قرارداد شفاهی معتبر است؟
بله؛ مگر در مواردی که قانون، تشریفات خاصی مانند ثبت رسمی را الزامی کرده باشد.
آیا قرارداد شفاهی در دادگاه قابل استناد است؟
بله، اما شخصی که به آن استناد میکند باید وجود قرارداد و مفاد آن را با ادله قانونی اثبات کند.
آیا قرارداد شفاهی بهتر است یا قرارداد کتبی؟
از نظر حقوقی، تنظیم قرارداد کتبی تقریباً همیشه بهترین گزینه است؛ زیرا اختلافات احتمالی را کاهش داده و اثبات حقوق طرفین را بسیار آسانتر میکند.
- جمعبندی
هرچند قانون مدنی ایران اصل را بر اعتبار قراردادهای شفاهی قرار داده و مواد ۱۰، ۱۹۰ و ۱۹۱ قانون مدنی نیز این موضوع را تأیید میکنند، اما تجربه عملی نشان داده است که قراردادهای شفاهی یکی از مهمترین عوامل شکلگیری اختلافات حقوقی هستند.
از سوی دیگر، با تصویب قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، اهمیت تنظیم قراردادهای رسمی و مکتوب بیش از گذشته شده است.
اگرچه هنوز در برخی اصناف مانند بازار طلا، معاملات شفاهی بر اساس اعتماد و عرف صنفی انجام میشود، اما این شیوه برای عموم مردم و بهویژه در معاملات با ارزش بالا، ریسک قابل توجهی دارد.
در نهایت باید گفت: امروزه دیگر دوران «تار سبیل» گذشته است؛ در دنیای حقوق، آنچه از حق شما دفاع میکند، سند، قرارداد و دلیل قابل اثبات است، نه صرف اعتماد و قول شفاهی.
در بسیاری از پروندههای حقوقی و تجاری، انتخاب یک مرجع داوری متخصص میتواند از صرف زمان و هزینههای سنگین دادرسی جلوگیری کند. اگر در قراردادهای خود شرط داوری پیشبینی کردهاید یا قصد دارید اختلافات خود را از طریق داوری حلوفصل کنید، بهرهگیری از خدمات یک مجموعه تخصصی، نقش مهمی در دستیابی به نتیجهای عادلانه و سریع خواهد داشت.
مؤسسه حقوقی داوری فکرنو با برخورداری از داوران متخصص، حقوقدانان مجرب و تجربه در رسیدگی به انواع اختلافات قراردادی، تجاری، ملکی، مشارکت در ساخت، پیمانکاری و سایر دعاوی قابل ارجاع به داوری، آماده ارائه خدمات تخصصی به اشخاص حقیقی، شرکتها و فعالان اقتصادی است.
خدمات مؤسسه حقوقی داوری فکرنو شامل موارد زیر است:
- تنظیم و بررسی شرط داوری در قراردادها
- پذیرش و رسیدگی تخصصی به دعاوی داوری
- معرفی داور متخصص متناسب با موضوع اختلاف
- ارائه مشاوره حقوقی در زمینه داوری و قراردادها
- تلاش برای صلح و سازش پیش از صدور رأی داوری
- صدور آرای مستدل و منطبق با قوانین و مقررات
اگر به دنبال حل سریع، تخصصی، محرمانه و کمهزینه اختلافات حقوقی هستید، مؤسسه حقوقی داوری فکرنو میتواند انتخابی مطمئن برای حفظ حقوق و منافع شما باشد. پیشگیری از اختلاف با تنظیم صحیح قراردادها و حلوفصل حرفهای دعاوی از طریق داوری، مسیری هوشمندانه برای اشخاص و کسبوکارهاست.
مؤسسه حقوقی داوری فکرنو؛ همراهی مطمئن برای حل اختلافات، پیش از آنکه اختلافات به یک دعوای طولانی در دادگاه تبدیل شوند.
- منابع
- قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مواد ۱۰، ۱۹۰ و ۱۹۱.
- قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول مصوب ۱۴۰۳.
- قانون ثبت اسناد و املاک.
- قانون کار.
- کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، انتشارات گنج دانش.
- صفایی، سیدحسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها؛ انتشارات میزان.