صلاحیت داوری در رسیدگی به پرونده؛ بررسی شرایط شکلی و ماهوی صلاحیت داور
داوری به عنوان یکی از مهمترین شیوههای حلوفصل اختلافات خارج از دادگاه، در سالهای اخیر مورد توجه بسیاری از اشخاص حقیقی و حقوقی قرار گرفته است. انتخاب داوری برای رسیدگی به اختلافات، علاوه بر کاهش زمان رسیدگی و هزینههای دادرسی، امکان بهرهگیری از تخصص داوران در موضوعات تخصصی را نیز فراهم میکند.
یکی از مهمترین مباحث در فرآیند داوری، صلاحیت داوری در رسیدگی به پرونده است. پیش از ورود داور به ماهیت اختلاف، باید مشخص شود که آیا اساساً اختیار قانونی و قراردادی رسیدگی به موضوع را دارد یا خیر. صلاحیت داوری معمولاً از دو جنبه اصلی بررسی میشود: صلاحیت شکلی داور و صلاحیت ماهوی داور.
- مفهوم صلاحیت داوری
صلاحیت داوری به معنای اختیار و توانایی قانونی داور برای رسیدگی، بررسی و صدور رأی درباره یک اختلاف مشخص است. به بیان ساده، داور تنها زمانی میتواند وارد رسیدگی شود که توافق معتبر طرفین، قانون و موضوع اختلاف، اختیار رسیدگی را برای او ایجاد کرده باشند.
اصل مهم در حقوق داوری این است که داور نمیتواند خارج از حدود اختیاراتی که به او واگذار شده است، اقدام به رسیدگی کند. بنابراین، بررسی صلاحیت داور اولین مرحله پیش از رسیدگی ماهوی به اختلاف محسوب میشود.
- صلاحیت شکلی داوری چیست؟
صلاحیت شکلی داور به شرایط و تشریفاتی مربوط میشود که برای تشکیل صحیح فرآیند داوری لازم است. در این مرحله، موضوع اصلی این است که آیا داوری از نظر شکل و نحوه ایجاد، مطابق قانون و توافق طرفین شکل گرفته است یا خیر.
مهمترین موارد بررسی صلاحیت شکلی داور عبارتاند از:
- وجود موافقتنامه داوری معتبر
مبنای اصلی صلاحیت داور، وجود توافق داوری میان طرفین است. این توافق ممکن است به صورت شرط داوری در قرارداد اصلی یا به شکل قرارداد مستقل داوری تنظیم شود.
در صورتی که شرط داوری وجود نداشته باشد یا توافق داوری به دلایلی مانند فقدان اهلیت طرفین، اجبار یا عدم رعایت شرایط قانونی بیاعتبار باشد، داور اصولاً صلاحیت رسیدگی نخواهد داشت.
- اهلیت طرفین در انعقاد قرارداد داوری
طرفین باید دارای اهلیت قانونی برای توافق درباره ارجاع اختلاف به داوری باشند. اشخاصی که فاقد صلاحیت قانونی برای انجام معامله یا انعقاد قرارداد هستند، نمیتوانند به شکل معتبر صلاحیت داور را ایجاد کنند.
- رعایت تشریفات انتخاب داور
نحوه تعیین داور باید مطابق توافق طرفین یا مقررات قانونی انجام شود. برای مثال، اگر طرفین روش خاصی برای انتخاب داور تعیین کرده باشند، عدول از آن روش میتواند موجب ایجاد ایراد نسبت به صلاحیت داور شود.
- رعایت حدود زمانی و موضوعی قرارداد داوری
داور تنها در محدودهای که در موافقتنامه داوری تعیین شده است اختیار رسیدگی دارد. رسیدگی به اختلافاتی که خارج از محدوده توافق طرفین قرار دارد، میتواند موجب اعتراض به رأی داوری شود.
- صلاحیت ماهوی داوری چیست؟
صلاحیت ماهوی داور به اختیار رسیدگی به اصل اختلاف و بررسی حقوق و تعهدات طرفین مربوط میشود. پس از احراز شرایط شکلی، داور باید بررسی کند که آیا موضوع مورد اختلاف اساساً قابل ارجاع به داوری است یا خیر.
- مهمترین جنبههای صلاحیت ماهوی داور
- قابلیت ارجاع موضوع اختلاف به داوری
همه اختلافات قابلیت حلوفصل از طریق داوری را ندارند. برخی موضوعات به دلیل ارتباط با نظم عمومی یا صلاحیت انحصاری دادگاهها، ممکن است قابل داوری نباشند.
بنابراین داور باید پیش از ورود به ماهیت، بررسی کند که قانون اجازه رسیدگی داوری به آن موضوع را داده است یا خیر.
- بررسی حدود اختیار داور در رسیدگی
داور باید صرفاً درباره موضوعاتی تصمیمگیری کند که طرفین به او ارجاع دادهاند. صدور رأی درباره موضوعات خارج از اختیار داور میتواند باعث بیاعتباری یا ابطال رأی داوری شود.
- رعایت قوانین ماهوی حاکم بر اختلاف
داور هنگام رسیدگی ماهوی باید قوانین مربوط به اصل اختلاف را رعایت کند. البته در برخی موارد، طرفین میتوانند قانون حاکم بر قرارداد یا شیوه رسیدگی را تعیین کنند.
- استقلال و بیطرفی داور
یکی از عناصر مهم صلاحیت ماهوی داور، برخورداری وی از استقلال و بیطرفی است. وجود رابطه مالی، شخصی یا حقوقی مؤثر میان داور و یکی از طرفین میتواند موجب ایجاد ایراد نسبت به صلاحیت او شود.
- تفاوت صلاحیت شکلی و ماهوی داور
تفاوت اصلی این دو نوع صلاحیت در موضوع بررسی آنها است:
| صلاحیت شکلی داور | صلاحیت ماهوی داور |
| مربوط به نحوه تشکیل داوری است | مربوط به اختیار رسیدگی به اصل اختلاف است |
| وجود قرارداد داوری و نحوه انتخاب داور را بررسی میکند | قابلیت داوری موضوع و حدود اختیار داور را بررسی میکند |
| معمولاً قبل از ورود به ماهیت مطرح میشود | پس از احراز شرایط شکلی مورد بررسی قرار میگیرد |
- ایراد به صلاحیت داور و آثار آن
هر یک از طرفین دعوا میتواند نسبت به صلاحیت داور اعتراض کند. این اعتراض ممکن است به دلیل نبود قرارداد داوری، بیاعتباری شرط داوری، خروج داور از حدود اختیار یا غیرقابل داوری بودن موضوع مطرح شود.
در صورت پذیرش ایراد صلاحیت، داور باید از رسیدگی خودداری کند یا رسیدگی را در حدود صلاحیت قانونی ادامه دهد. همچنین در برخی موارد، صدور رأی توسط داور فاقد صلاحیت میتواند از موجبات درخواست ابطال رأی داوری باشد.
- نقش وکیل متخصص در بررسی صلاحیت داوری
مسائل مربوط به صلاحیت داوری از جمله موضوعات تخصصی در حقوق قراردادها و آیین دادرسی محسوب میشود. تشخیص اینکه آیا یک شرط داوری معتبر است، آیا موضوع قابلیت ارجاع به داوری دارد و آیا داور از حدود اختیار خود خارج شده است یا خیر، نیازمند بررسی دقیق قراردادها، قوانین و رویه قضایی است.
استفاده از مشاوره حقوقی تخصصی میتواند از ورود افراد به فرآیندهای داوری غیرمؤثر جلوگیری کرده و احتمال موفقیت در اعتراض به رأی داوری یا دفاع از اعتبار آن را افزایش دهد.
- خدمات حقوقی موسسه حقوقی فکرنو در زمینه داوری
موسسه حقوقی فکرنو با بهرهگیری از وکلا و مشاوران حقوقی متخصص، خدمات حرفهای در زمینه دعاوی داوری، بررسی صلاحیت داور، تنظیم قراردادهای دارای شرط داوری، اعتراض به صلاحیت داور و پیگیری مسائل مربوط به ابطال یا اجرای آرای داوری ارائه میدهد.
اگر درگیر اختلافی هستید که به داوری ارجاع شده یا قصد دارید قراردادی با شرط داوری تنظیم کنید، بهرهگیری از تجربه متخصصان موسسه حقوقی فکرنو میتواند به شما در انتخاب بهترین مسیر حقوقی کمک کند.
پینوشت و منابع
- قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹.
- قانون داوری تجاری بینالمللی مصوب ۱۳۷۶.
- شمس، عبدالله؛ آیین دادرسی مدنی، جلد سوم، انتشارات دراک.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق، انتشارات گنج دانش.