ثبت مالکیت های فکری در حوزه جنگ مطابق قانون جدید مالکیت صنعتی
تحلیل ماده ۱۳۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، آییننامه جدید صدور گواهی اختراع دفاعی، و مقایسه با رویه کشورهای جهان
ماده ۱۳۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳، نقطه عطفی در نظام مالکیت فکری ایران محسوب میشود؛ زیرا برای نخستینبار یک «رژیم حقوقی ویژه» جهت ثبت اختراعات با ماهیت دفاعی و امنیت ملی ایجاد میکند. بر اساس این ماده، مرجع ثبت کلیه موضوعات مالکیت صنعتی – از جمله اختراعات، طرحهای صنعتی، علائم و نشانههای جغرافیایی – همچنان سازمان ثبت اسناد و املاک کشور است. اما در خصوص «اختراعات دفاعی»، قانونگذار یک مسیر ویژه و محرمانه طراحی کرده است.
در تبصره ۱ ماده ۱۳۴ تصریح شده است که گواهینامه اختراع دفاعی باید با همکاری سه رکن صادر شود:
۱. ستاد کل نیروهای مسلح،
۲. وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح،
۳. مرجع ثبت (سازمان ثبت اسناد و املاک کشور).
فرایند همکاری این نهادها و نحوه صدور گواهینامه، باید در قالب آییننامهای که با پیشنهاد مشترک همین نهادها تهیه شده و به تصویب هیئت وزیران رسیده، مشخص شود.
این آییننامه با عنوان «آییننامه اجرایی تبصره (۱) ماده (۱۳۴) قانون حمایت از مالکیت صنعتی (صدور گواهینامه ثبت اختراع دفاعی)» در تاریخ ۱۴۰۴/۷/۱۳ به تصویب هیئت وزیران رسید و اکنون، سازوکار عملی ثبت و ارزیابی اختراعات دفاعی را تعیین میکند. این آییننامه نظام مالکیت صنعتی را دوگانه میکند:
یک مسیر عمومی برای اختراعات عادی و یک مسیر محرمانه برای اختراعات دفاعی و امنیتی.
بر اساس آییننامه جدید، «کارگروه اختراعات دفاعی» با ترکیب چهار نماینده از ستاد کل نیروهای مسلح، وزارت دفاع، وزارت علوم و مرجع ثبت تشکیل میشود. این کارگروه، مرجع اصلی تشخیص ماهیت دفاعی اختراع، تعیین سطح انتشار، و تأیید یا رد ادعای دفاعی بودن اظهارنامه است. گزارش کارشناسان ارزیاب – افرادی که دورههای تخصصی ارزیابی اختراعات دفاعی را گذرانده و دارای گواهی ارزیابی هستند – نیز مبنای تصمیمگیری کارگروه قرار میگیرد.
یکی از نکات کلیدی این نظام، تعیین سطح انتشار است. کارگروه میتواند اطلاعات یک اختراع را:
– غیرقابل انتشار (کاملاً محرمانه)،
– قابل انتشار جزئی،
– یا قابل انتشار کلی
اعلام کند. در مورد اختراعات «غیرقابل انتشار»، تنها شماره ثبت در سامانه درج و هیچ اطلاعات فنی منتشر نمیشود. همچنین مطابق آییننامه، اختراعات دفاعی غیرقابل انتشار نمیتوانند در مسیرهای داخلی یا بینالمللی دیگر (مانند مدل کاربردی یا PCT) ثبت شوند، مگر در موارد استثنایی با مجوز کارگروه.
از نظر فرایندی، مرجع ثبت باید ظرف ۲۰ روز پرونده را به کارگروه ارسال کند و کارگروه نیز ظرف ۳۰ روز (قابل تمدید تا ۳۰ روز دیگر) نظر دهد. سکوت کارگروه بیش از سه ماه به معنای تغییر مسیر پرونده از «دفاعی» به «عادی» است. این مقرره، برای جلوگیری از توقف طولانی پروندهها پیشبینی شده است.
در بخش حقوق مادی و معنوی نیز آییننامه تصریح میکند که حقوق مادی اختراع دفاعی باید با موافقتنامهای میان سازمان دفاعی مربوط و دارنده گواهی، و با رعایت اصول قراردادها و محدودیتهای امنیتی مشخص شود. همچنین، حتی در اختراعات دفاعی، امکان توثیق، نقل و انتقال یا واگذاری حقوق مطابق قانون وجود دارد، به شرط رعایت ضوابط حفاظتی و تأیید کارگروه.
افزون بر این، هزینههای ثبت اختراعاتی که «غیرقابل انتشار» تشخیص داده میشوند، بر عهده وزارت دفاع است، که نشاندهنده نقش مالکیتی یا حمایتی احتمالی دولت در برخی اختراعات با اهمیت ویژه است.
این ساختار دوگانه، ایران را در ردیف کشورهایی قرار میدهد که ثبت اختراعات دفاعی را با یک مسیر جداگانه از اختراعات عادی انجام میدهند. در بسیاری از کشورها، انتشار عمومی اطلاعات فنی اختراعات دفاعی ممنوع است و دولت میتواند درباره بهرهبرداری از آنها محدودیت اعمال کند.
کشورهایی که نظام ثبت جداگانه یا طبقهبندیشده برای اختراعات دفاعی دارند عبارتاند از:
– ایالات متحده آمریکا: با نظام Secrecy Orders زیر نظر وزارت دفاع و FBI. در این نظام، هر اختراعی که قابلیت استفاده نظامی داشته باشد میتواند کاملاً محرمانه شود و مخترع حتی از افشای آن به خارج از کشور ممنوع است.
– بریتانیا: طبق Section 22 از Patent Act، دولت میتواند دستور جلوگیری از انتشار یا محدود کردن بررسی اختراع صادر کند.
– فرانسه: یکی از سختگیرترین نظامهای ثبت محرمانه تحت نظارت مستقیم وزارت نیروهای مسلح.
– آلمان: نظام Sicherheitsanmeldung که اختراعات حساس را از زنجیره ارزیابی عمومی جدا میکند.
– چین: با مسیر Military Invention Patents که بخشی از آن تحت ارزیابی نهادهای نظامی قرار میگیرد.
– روسیه: سازوکار محرمانه برای اختراعات نظامی و فضایی، با محدودیت شدید در انتقال فناوری.
– هند: مسیر جداگانه Defence Patents که از سالهای اخیر تقویت شده و برخی اختراعات طبقهبندیشده را پشتیبانی میکند.
– اسرائیل: یکی از منسجمترین نظامهای امنیتی برای کنترل فناوریهای دفاعی، با ممنوعیتهای گسترده در افشاء فنی.
در مقایسه تطبیقی، الگوی ایران اکنون از نظر ساختار، بسیار شبیه نظامهای بریتانیا و آلمان است؛ یعنی ایجاد یک «کارگروه دفاعی – امنیتی» در کنار مرجع ثبت، تعیین سطح انتشار، و پیشبینی مسیر محرمانه و غیرقابل انتشار.
بهطور کلی، ماده ۱۳۴ و آییننامه جدید آن نشان میدهد که ایران وارد مرحلهای شده است که حفاظت از اختراعات دفاعی نهتنها یک موضوع مالکیت فکری، بلکه یک موضوع امنیت ملی تلقی میشود. این تحول، علاوه بر حمایت از مخترعان حوزه دفاع، مانع از افشای ناخواسته فناوریهای حساس شده و امکان برنامهریزی دولت برای بهرهبرداری ایمن از این اختراعات را فراهم میکند.
در ادامه متن ماده 134 قانون حمایت از مالکیت صنعتی و آیین نامه صادره آن که مصوب 13/07/1404 می باشد را آورده ایم:
ماده 134 قانون حمایت از مالکیت صنعتی
مرجع ثبت مالکیت صنعتی، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور است. ثبت تمام موضوعات مربوط به مالکیت صنعتی، اعم از اختراعات، نمونه شیء (مدل) مصرفی، طرحهای صنعتی، علائم تجاری، علائم جمعی، علائم تاییدی، نامهای تجاری و نشانههای جغرافیایی در این سازمان انجام میشود.
تبصره1- گواهینامه اختراع دفاعی با همکاری ستاد کل نیروهای مسلح و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و مرجع ثبت صادر میشود. فرایند ثبت اختراع دفاعی و نحوه همکاری مراجع مذکور، بر اساس آییننامهای است که ظرف سهماه پس از لازمالاجرا شدن این قانون، با همکاری ستاد کل نیروهای مسلح و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و مرجع ثبت تهیه میشود و بهتصویب هیات وزیران میرسد.
تبصره2- نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در امور مربوط به مالکیت صنعتی در سازمان جهانی مالکیت فکری و اتحادیههای مربوط به معاهده(کنوانسیون)های مرتبط با آن با مرجع ثبت است.
آییننامه اجرایی تبصره (۱) ماده (۱۳۴) قانون حمایت از مالکیت صنعتی (صدور گواهینامه ثبت اختراع دفاعی)
تصویبنامه شماره ۱۴۹۹۹۳/ت۶۴۲۲۸هـ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۱۳ هیئت وزیران
وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح
ستاد کل نیروهای مسلح
سازمان ثبت اسناد و املاک کشور
هیئت وزیران در جلسه ۱۴۰۴/۷/۱۳ به پیشنهاد مشترک وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، ستاد کل نیروهای مسلح و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و به استناد تبصره (۱) ماده (۱۳۴) قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ آییننامه اجرایی تبصره یادشده را به شرح زیر تصویب کرد:
آییننامه اجرایی تبصره (۱) ماده (۱۳۴) قانون حمایت از مالکیت صنعتی
(موضوع صدور گواهینامه ثبت اختراع دفاعی)
ماده ۱– در این آییننامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار میروند:
قانون: قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳
مرجع ثبت: سازمان ثبت اسناد و املاک کشور
سازمانهای دفاعی: ارتش جمهوری اسلامی ایران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (با رعایت ماده (۳) قانون تشکیل وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح مصوب ۱۳۶۸) فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران و سازمانها و شرکتهای تابعه و وابسته به آنها.
کارگروه: کارگروه اختراعات دفاعی متشکل از نماینده ستاد کل نیروهای مسلح به عنوان رئیس کارگروه به انتخاب رئیس ستاد کل نیروهای مسلح نماینده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح به انتخاب وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح نماینده وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به انتخاب وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و نماینده مرجع ثبت به انتخاب رئیس مرجع ثبت.
اختراع دفاعی: اختراع موضوع ماده (۱) قانون در زمینه صرفاً دفاعی و یا صرفاً امنیت ملی که با پیشنهاد مرجع ثبت به تأیید کارگروه میرسد.
سطح انتشار: تعیین منع و یا انتشار عمومی کل یا بخشی از اطلاعات اختراع دفاعی توسط کارگروه.
ارزیاب: کارشناسان بررسی کننده اظهار نامههای ثبت اختراعات دفاعی که با معرفی کارگروه و گذراندن دورههای عمومی و تخصصی ذی ربط و اخذ گواهینامه ارزیابی اختراع از مرجع ثبت، وظیفه جستجوی موارد مشابه و بررسی ماهوی اظهار نامههای ثبت اختراع دفاعی را بر عهده دارند.
ماده ۲– تسلیم و ارزیابی اظهارنامه اختراع دفاعی برای اعطای گواهی نامه اختراع طبق ضوابط و مقررات قانون انجام می شود.
تبصره– اظهار نامههای صرفاً دفاعی که مالکیت اختراع آنها متعلق به سازمانهای دفاعی است، توسط نماینده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی) با حفظ شرایط محرمانگی به مرجع ثبت تسلیم می شود.
ماده ۳– مرجع ثبت موظف است در سامانه الکترونیک مالکیت صنعتی امکان ثبت اظهار نامههای اختراعاتی که واجد کاربرد دفاعی و امنیتی هستند را برای متقاضیان در زمان ثبت فراهم نماید.
ماده ۴– مرجع ثبت موظف است پس از احراز ماهیت دفاعی اظهار نامه یک نسخه کامل از مستندات آن را ظرف (۲۰) روز از تاریخ تسلیم برای ارزیابی به کارگروه ارسال نماید. کارگروه موظف است نسبت به اعلام نظر در خصوص ماهیت دفاعی اظهار نامه و سطح انتشار آن به مرجع ثبت ظرف (۳۰) روز از زمان دریافت اقدام نماید. این مدت در موارد استثناه با ارائه دلایل تا (۳۰) روز دیگر قابل تمدید است.
تبصره ۱– در صورت عدم اعلام نظر کارگروه پس از (۳) ماه از زمان تسلیم اظهار نامه فرآیند ثبت اختراع به حالت عادی غیر دفاعی تغییر مییابد.
تبصره ۲– اظهار نامههای موضوع تبصره ماده (۲) این آییننامه که دفاعی بودن آنها توسط وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح تشخیص داده شده است دفاعی غیر قابل انتشار تلقی میشوند.
ماده ۵– در صورت تشخیص واحد نبودن اختراع توسط کارگروه متقاضی می تواند مطابق ماده (۲۴) قانون نسبت به تقسیم اظهار نامه اختراع دفاعی اقدام کند سطح انتشار اظهار نامه تقسیمی توسط کارگروه تعیین می شود.
ماده ۶– کارگروه موظف است گزارش ارزیاب را بررسی و بر مبنای آن تأیید یا رد ادعای اختراع دفاعی را به همراه سطح انتشار به مرجع ثبت اعلام نماید مرجع ثبت موظف است نسبت به صدور گواهی نامه اختراع تأیید شده توسط کارگروه اقدام نماید مرجع ثبت موظف است فقط شماره ثبت اختراع دفاعی غیر قابل انتشار را با نشانه دفاعی محرمانه در سامانه الکترونیک مالکیت صنعتی منتشر نماید.
ماده ۷– متقاضی ثبت اختراع دفاعی میتواند تا قبل از اعلام دفاعی بودن توسط کارگروه اظهار نامه خود را مسترد نماید. استرداد پس از احراز دفاعی بودن آن بدون مجوز کارگروه ممنوع است.
ماده ۸– در صورت اعتراض به تصمیم کارگروه متقاضی میتواند مطابق شرایط ماده (۲۶) قانون تغییرات در چارچوب اظهارات و یا دلایل و دفاعیات خود را به مرجع ثبت ارائه نماید. مرجع ثبت دفاعیات ادعا و یا ادعاهای اصلاحی را برای تصمیم گیری مجدد کارگروه ارسال می نماید. کارگروه موظف است ضمن ارجاع بررسی مجدد اظهار نامه به ارزیاب دیگری بجز ارزیاب قبلی، نسبت به اتخاذ تصمیم به همراه دو کارشناس مرتبط به انتخاب کارگروه و با حق رأی اقدام نماید. تصمیم این مرحله به عنوان نظر قطعی تلقی می شود.
ماده ۹– چنانچه کارگروه اظهار نامه ثبت اختراع را دفاعی غیر قابل انتشار تشخیص دهد کلیه هزینههای ثبت طبق قانون به عهده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح است.
ماده ۱۰– اختراع دفاعی غیر قابل انتشار نباید موضوع یک اظهار نامه ثبت اختراع ثبت مدل کاربردی نمونه شیء مصرفی اعم از داخلی خارجی و یا بین المللی قرار گیرد. موارد استثناء با مجوز کارگروه امکان پذیر است.
ماده ۱۱- استفاده از حقوق مادی اختراع دفاعی بر اساس موافقت نامه بین سازمان دفاعی مربوط و دارنده گواهی نامه ثبت اختراع با رعایت اصول کلی حاکم بر قراردادها اعم از ارزش گذاری عادلانه حق انتفاع غیر قابل انتقال بودن حقوق معنوی ناشی از ثبت اختراع، تعیین محدوده حقوق مادی زمانی و موضوعی اختراع با رعایت تشریفات مقرر در قانون خواهد بود.
ماده ۱۲- در صورت استعلام مراجع قضایی و امنیتی در خصوص اختراعات دفاعی غیر قابل انتشار، مرجع ثبت موظف است مراتب را به نماینده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح منعکس نماید و وزارت یاد شده نتیجه را برابر قوانین و مقررات به مرجع استعلام کننده اعلام نماید.
ماده ۱۳- سایر احکام مندرج در قانون از جمله تشریفات نقل و انتقال مالکیت اختراع ثبت شده یا انتقال حقوق ناشی از اظهار نامه در دفترخانه اسناد رسمی موضوع (ماده ۵۸ قانون)، امکان توثیق یا سپردن گواهی اختراع به عنوان تضمین موضوع ماده ۷ قانون و بانکهای نگهدارنده نمونههای ژن شناختی (ژنتیکی) (موضوع ماده ۱۶ قانون) برای اختراعات دفاعی با رعایت احکام قانون و این آییننامه و ضوابط امنیتی و حفاظتی و تایید کارگروه قابل استفاده است.
محمدرضا عارف – معاون اول رئیس جمهور